(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.274. अध्यायः 274
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति फलानिच्छया यज्ञादेः कर्तव्यताप्रतिपादकगोकपिलसंवादानुवादः॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच। 12-274-0x(6317)(76228)
अविरोधेन भूतानां त्यागः षाङ्गुण्यकारकः।
यः स्यादुमयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 12-274-1(76229)
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः।
अदूरसंप्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह॥ 12-274-2(76230)
भीष्म उवाच। 12-274-3x(6318)
उभौ धर्मौ महाभागावृभौ परमदुश्चरौ।
उभौ नहाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ॥ 12-274-3(76231)
अव ते वर्तयिष्यासि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः।
शुणुष्वैकमताः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्॥ 12-274-4(76232)
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर॥ 12-274-5(76233)
आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्।
नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम्॥ 12-274-6(76234)
तां नियुक्तामदीनात्मा सत्वस्थः संयमे रतः।
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा॥ 12-274-7(76235)
स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम्।
स्वरेण शिथिलां सत्यां वेदा 3 इत्यब्रवीत्सकृत्॥ 12-274-8(76236)
तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत्।
हंहो वेदा 3 यदि मता धर्माः केनापरे मताः॥ 12-274-9(76237)
तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः।
सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः॥ 12-274-10(76238)
तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः।
का विवक्षाऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः॥ 12-274-11(76239)
कपिल उवाच। 12-274-12x(6319)
नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित्।
पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्॥ 12-274-12(76240)
गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः॥ 12-274-13(76241)
देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः।
नैषां ज्यायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्॥ 12-274-14(76242)
एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम्।
नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः॥ 12-274-15(76243)
अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः।
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्॥ 12-274-16(76244)
यदत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम्।
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि॥ 12-274-17(76245)
स्यूमरश्मिरुवाच। 12-274-18x(6320)
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः।
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते॥ 12-274-18(76246)
अजश्चाश्वश्च मेषश्च र्गौश्च पक्षिगणाश्च ये।
ग्राम्यारण्याश्चौषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः॥ 12-274-19(76247)
तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते।
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः॥ 12-274-20(76248)
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत्।
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः॥ 12-274-21(76249)
तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्तसप्त च॥ 12-274-22(76250)
`गौरजो मनुजः श्वा वा अश्वाश्वतरगर्दभाः।
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः॥ 12-274-23(76251)
सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा।
हरिणः शललाश्चैव सप्तारण्यास्तथा स्मृताः॥' 12-274-24(76252)
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्॥ 12-274-25(76253)
एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा।
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः॥ 12-274-26(76254)
पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह।
स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गोस्ति ते मखात्॥ 12-274-27(76255)
ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि।
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश॥ 12-274-28(76256)
ऋचो यजूंषि सामानि ऋत्विजश्चापि षोडश।
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते॥ 12-274-29(76257)
अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः।
आज्येन पयसा दध्ना शकृताऽऽमिक्षया त्वचा॥ 12-274-30(76258)
बालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम्।
एवं प्रत्यकेशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते॥ 12-274-31(76259)
यज्ञं वहन्ति संभूय सहत्विंग्भिः सदक्षिणैः।
संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत॥ 12-274-32(76260)
यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः।
एवं पूर्वतराः पूर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः॥ 12-274-33(76261)
न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन।
यज्ञैर्यष्टव्यमित्येव यो यजत्यफलेप्सया॥ 12-274-34(76262)
यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तान्यपि सर्वशः।
विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम्॥ 12-274-35(76263)
आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः।
तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्॥ 12-274-36(76264)
ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च।
अनुयज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानुजगत्सदा॥ 12-274-37(76265)
ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट्।
यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि॥ 12-274-38(76266)
न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः।
इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः॥ 12-274-39(76267)
ऋचो यजूंहि सामानि स्तोत्राश्च विधिचोदिताः।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः॥ 12-274-40(76268)
अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज।
यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवांस्तथा॥ 12-274-41(76269)
तस्माद्ब्रह्मन्यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन्।
यजतो यज्ञविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्॥ 12-274-42(76270)
नायं लोकोस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः।
वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा॥ ॥ 12-274-43(76271)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ 274॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-274-1 योगः पाङ्गुण्यकारित इति ड. पाठः॥ 12-274-3 उभौ गार्हस्थ्ययोगधर्मौ॥ 12-274-6 त्वष्टुस्त्वष्ट्रे गृहागताय मधुपर्के गामालेभे। यष्टुं गामितीति ट. थ. पाठः॥ 12-274-7 नियुक्तां हन्तुं पुरस्कृतां दृष्ट्वा वेदा इत्यव्रवीदिति द्वयोः संबन्धः॥ 12-274-8 वेदा इति गर्हायां प्लुतिः॥ 12-274-9 प्रविश्य योगबलेनेत्यर्थः। यतिं कपिलमुनिम्। हंहो इति विस्मये। वेदा यदि मताः गर्हितत्वेन संमताः। अत्रापि गर्हार्थायाः प्लुतेरनुवादः। अपरे हिंसाशून्याधर्माः केन मताः। प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा कर्मज्ञानकाण्डयोस्तुल्यमतो नान्यतरन्निन्देत्प्रशंसेद्वेति भावः॥ 12-274-10 विलक्षणपुरुषस्य भाषितं सत्यमिति जना मन्यन्ते। किं विदितात्मनः नित्यज्ञानवतः परमेश्वरस्य व्याहृतम्॥ 12-274-12 विवक्ष्यामि विषमान् वक्ष्यामि॥ 12-274-13 एकार्थत्वमाह गच्छत्येवेति। परित्यागी संन्यासी। गच्छत्येव परं पदमिति शेषः॥ 12-274-14 देवयानाः देवमात्मानं यान्त्येभिरिति तथाभूताश्चत्वार आश्रमाः॥ 12-274-22 तस्माद्यागपराः सर्वे इति ध. पाठः॥ 12-274-34 नापि दूह्यति किंचनेति ट. ड. पाठः॥ 12-274-39 इति लोका वदन्तीहेति ध. पाठः॥ 12-274-41 यच्च सोमे स्थितं जगत्। इति ड. पाठः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.